IGulya

ASP ilə bağlı yolun əvvəlində bilməyi istədiyim anlar.

Mənə bunları deyən olmamışdı.

Uzun illər autizm haqqında formalaşmış təsəvvürlər bu sahədə olan statistikanı da formalaşdırıb.

Amma bu gün artıq bilirik ki, qızlar çox vaxt fərqli şəkildə özünü göstərir, daha çox uyğunlaşır və çətinliklərini gizlətməyi bacarır.

Bu isə onların gec diaqnoz almasına və ya ümumiyyətlə diqqətdən kənarda qalmasına səbəb olur.

Bu postun məqsədi — autizmə daha geniş baxmaq və hər bir uşağı öz fərdiliyi ilə görməkdir 🤍

Siz nə düşünür bu haqda?

Autizm spektr pozuntusunda davranışlar çox vaxt:
— sensor həssaslıq
— məlumatın fərqli qavranması
ilə bağlı olur.

Uşaq sadəcə fərqli hiss edir.
Və bizə bunu davranışla göstərir.

⸻

ABA yanaşmasına görə:
👉 davranış — səbəbsiz deyil
👉 davranış — siqnaldır

⸻

Çox vaxt siz artıq düzgün edirsiniz:
sakitləşdirirsiniz, mühiti dəyişirsiniz, məcbur etmirsiniz 💚

Amma bu, daha çox vəziyyəti idarə edir, səbəbi yox.

⸻

Ən effektiv yanaşma isə:
✔️ səbəbi anlamaq
✔️ planlı işləmək
✔️ tədricən uyğunlaşdırmaq

⸻

📚 Bu yanaşmalar CDC, National Institute of Mental Health və American Academy of Pediatrics kimi qurumların tövsiyələrinə əsaslanır.

💬 Sizdə ən çox hansı hallar olur? Yazın, birlikdə müzakirə edək.

#аутизм

Biz çox vaxt düşünürük ki,
uşaq dəyişiklikləri qəbul etmir.

Amma elm deyir ki — məsələ bu deyil.

📊 Araşdırma (59 uşaq, 8–15 yaş, EEG monitorinqi):
Autizmli uşaqlarda beyin gözlənilən məlumatlara daha güclü reaksiya verir,
amma gözlənilməz hallarda reaksiya zəifləyir.

Yəni problem davranış deyil.
Problem — beynin məlumatı necə emal etməsidir.

🧠 Beyin daim soruşur:
“Növbəti nə olacaq?”

Bu sistem “predictive processing” adlanır.
Yəni beyin gələcəyi əvvəlcədən təxmin edir.

👉 Əgər bu balans pozulursa:
dəyişikliklər stress yaradır
və davranış dəyişir

📍 PFC (prefrontal cortex) — beynin “idarəetmə mərkəzi”dir
(qərar, diqqət və özünü nəzarət)

Autizmdə bu sistem fərqli işləyir.

💡 Ona görə:
uşaq inad etmir
sadəcə beyni fərqli işləyir

—

📌 Mənbə:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4643094/

—

Sizdə belə olub ki,
uşağın davranışının səbəbini anlayandan sonra hər şey dəyişib?

Bilirdinizmi?

Autizmli uşaqların bir hissəsində tiklər müşahidə olunur.
Bu davranış deyil — nevroloji reaksiyadır.

Tiklər adətən artır:
✔️ stress zamanı
✔️ yorğunluqda
✔️ sensor yüklənmədə
✔️ rutin dəyişəndə

Ən doğru yanaşma?
Tiklə mübarizə yox, səbəbi anlamaq.

❓ Bəs siz tiklə ilk dəfə qarşılaşanda nə hiss etdiniz?
Qorxu, çaşqınlıq, yoxsa sadəcə suallar?

Bacarıq ≠ Generalizasiya

“Amma o bacarır” —
ABA-da bu cümlə kifayət deyil.

Əsas sual budur:
Harada, kiminlə və hansı şərtlərdə?

Əgər bacarıq yalnız
bir məkanda,
bir insanla
və bir formada işləyirsə —
bu hələ generalizasiya deyil.

Rafaeli bir tapşırığı mənimlə edirdi,
amma müəllimlə və başqa məkanda — yox.

Bu regres deyil.
Bu istəksizlik də deyil.
Bu, bacarığın yalnız bir kontekstdə möhkəmlənməsidir.

Generalizasiya özü-özünə baş vermir —
o, planlaşdırılır.

Çünki
generalizasiyasız bacarıq —
hələ bacarıq deyil.

❓ Bəs sizin övladınızda hansı bacarıq hələ yalnız bir şəraitdə işləyir?

Bu yaxınlarda bə autizmli kukla buraxdı.
Nə “xüsusi”, nə də “müalicə olunan”.
Sadəcə — gerçək.

Bu kukla autistik böyüklərlə birlikdə hazırlanıb.
Və adətən “aradan qaldırmağa” çalışdığımız şeylər burada var:
— stimminq
— birbaşa göz kontaktından qaçma
— səs-küyə qarşı qulaqcıqlar
— alternativ ünsiyyət üçün planşet

Bu kukla autizmi izah etmək üçün deyil.
O, autizmi bir norma kimi qəbul etmək üçündür — kimlərsə üçün.

Bəziləri üçün bu sadəcə oyuncağdır.
Amma bəziləri üçün —
özünü ilk dəfə gördüyü bir güzgü.

Çünki bu dünyada onlara tez-tez deyirlər:
“sakit dur”,
“gözümə bax”,
“normal danış”.

Amma mənim uşağım sınmayıb.
O, sadəcə bu dünyanı başqa cür hiss edir.
Və böyük brendlər bunu nəhayət anlamağa başlayanda —
bu, çox kiçik, amma çox vacib bir addımdır.

İnklüzivlik “sən ola bilərsən” demək deyil.
İnklüzivlik — özün olmağın üçün izah verməyə ehtiyac qalmayanda başlayır.

👉 Bəs dünya uşaqlarımızı dəyişməyə hazırdır, yoxsa hələ də onları “uyğunlaşdırmağa” çalışır?

Bəzən dəyişən məlumat yox, dildir.
Amma məhz dil valideynlərdə ya qorxu, ya da etibar yaradır.

Bu paylaşımı mübahisə yaratmaq üçün deyil,
rəsmi mənbələrdə ifadələrin zamanla necə dəyişdiyini göstərmək üçün edirəm.

Autizm çoxfaktorlu və mürəkkəb bir mövzudur.
Və bəlkə də bu gün elmin edə biləcəyi ən doğru şey —
“biz araşdırmağa davam edirik” deməkdir.

🤍